Bağımlılık, kişinin kontrolü dışında kullanımıyla ortaya çıkan, fiziksel ve psikolojik boyutları olan bir durumdur. Alkol, tütün, uyuşturucu, kumar gibi bağımlılık yapıcı madde ve davranışlar, yaşamın birçok alanının olumsuz etkiler. Tedavinin çok yönlü ve disiplinler arası bir yaklaşımla ilerlemesi önemlidir. Hemşireler, bu süreçte kritik bir rol oynar. Danışanların iyileşme yolculuklarında fiziksel bakımlarının yanı sıra psikolojik ve sosyal destek sunarak tedaviye katkı sağlarlar.

Hemşirelerin Bağımlılık Tedavisindeki Rolü

• Hasta Değerlendirmesi ve İzleme: Tedavi sürecinin başında hemşireler, hastaların sağlık durumunu değerlendirirler. Bu değerlendirme, fiziksel, psikolojik ve sosyal göstergeleri kapsar. Bağımlılık düzeyinin, geçmişteki tedavi öykülerinin ve ek hastalıklarının belirlenmesi tedavi planının şekillendirilmesinde büyük önem taşır. Tedaviye başladıktan sonra da hemşireler hastaların durumlarını izler, herhangi bir komplikasyon olup olmadığını kontrol eder ve gerektiğinde tedavi planını günceller.
• Fiziksel İzleme: Bağımlılıkla ilişkili hastalıklar (karaciğer hastalıkları, akciğer hastalıkları vb.) ve yoksunluk sendromu (detoksifikasyon) gibi durumlar için düzenli sağlık kontrolleri hemşireler tarafından yapılır. Özellikle alkol ve madde yoksunluğu sırasında, vücutta ciddi biyolojik değişiklikler görülebileceğinden bu süreç dikkatle izlenir.
• Psikolojik İzleme: Depresyon, anksiyete, stres gibi duygusal bozuklukların belirlenmesi tedavinin önemli bir parçasıdır. Bağımlılık tedavisi sürecinde, hemşirelerin sağladığı psikolojik destek, hastaların ruhsal durumların dengelemelerine ve tedaviye uyum sağlamalarına yardımcı olur.
• İlaç Yönetimi ve Uygulaması: Bağımlılıklarla mücadele, çoğu zaman ilaç tedavisi gerektirir. Hemşireler, tedavide kullanılan ilaçların (metadon, buprenorfin, disülfiram gibi) doğru bir şekilde uygulanmasını sağlar. Yan etkiler ciddi sağlık sorunlarına yol açabileceğinden, hemşireler hastaların sağlık durumunu yakından takip eder.

İlaç tedavisinin yönetimi şu şekildedir:

• Yoksunluk Tedavisi: Terleme, titreme, depresyon gibi yoksunluk belirtileri hemşireler tarafından gözlemlenir. Ayrıca ilaç tedavileri gerektiği şekilde uygulanarak bu belirtiler hafifletilir.
• Detoksifikasyon Süreci: Alkol ve uyuşturucu kullanımına bağlı olarak vücutta biriken toksik maddelerin temizlenmesi süreci önemlidir. Hemşireler, bu dönemde hastanın güvenliğini sağlamak için sürekli izleme yapar.
• Psikososyal Destek ve Motivasyon: Bağımlılık tedavisi aynı zamanda psikolojik ve sosyal destek gerektirir. Hemşireler, hastaların tedavi sürecine uyumunu kolaylaştıracak çeşitli destek mekanizmaları geliştirir.
• Duygusal Destek: Hemşireler, hastaların tedavi sürecinde kendilerini duygusal açıdan yalnız hissetmemeleri için sürekli bir iletişim hâlindedir. Aktif dinleme ve empatik yaklaşım, hastaların kendilerini değerli hissetmelerine yardımcı olur.
• Aile Destek Programları: Aileler tedavi sürecinde önemli rol oynar. Hemşireler, aile üyelerini bağımlılık tedavisi hakkında bilgilendirir ve onların da sürece dâhil olmalarını sağlar. Bu yaklaşım, hastaların toplum destekli bir iyileşme süreci geçirmelerine olanak tanır.

4. Eğitim ve Farkındalık: Hemşireler, bağımlılıkla ilgili bilgilerin doğru bir şekilde aktarır ve hastalara sağlıklı yaşam alışkanlıkları (düzenli egzersiz, sağlıklı beslenme, stres yönetimi vb.) kazandırılasını sağlar.

Eğitim içeriği şu konuları kapsar:

• Bağımlılıkla Mücadele Stratejileri: Bağımlılıkla mücadelede kullanılan terapiler ve teknikler hakkında bilgilendirme.
• Risk Faktörleri: Bağımlılığa yol açan biyolojik, çevresel ve psikolojik risk faktörleri hakkında eğitim.
• Relaps (Nüks) Önleme: Tedavi sonrasında bağımlılığın nüksetmesini engellemeye yönelik stratejiler.
• Hijyen Eğitimi: Diş fırçalama, el ve tırnak temizliği ve bakımı, duş alımı, tuvalet hijyeni, sağlıklı duş alımı gibi kişisel temizlik kurallarını içerir.
• Beslenme Eğitimi: Yeterli ve dengeli beslenme, tuz ve şeker kullanımı, su tüketimi konusunda hastalar bilinçlendirilir.
• İlk Yardım Eğitimi: Koruma, bildirme ve müdahale basamaklarını içeren eğitim uygulanır. İlk yardımın temel konuları hakkında bilgilendirme yapılır, hayat kurtarma zinciri gibi konular eğitimin içeriğini oluşturmaktadır.
• Deprem Eğitimi: Deprem anında neler yapılacağını ve güvenlik önlemlerini içeren eğitim uygulanır.
• Yangın Eğitimi: Yangın güvenlik tedbirleri anlatılır.
• Boğulmalarda Eğitim: Suda boğulmada ilk yardım hakkında bilgilendirme yapılır.

5. Kriz Müdahalesi ve Acil Durum Yönetimi: Bağımlılık tedavisinde hastaların kriz dönemleri yaşayabilir. Bu dönemlerde hemşireler, kriz yönetimi ve acil durum yönetimi konusunda eğitim almış profesyonellerdir. Kriz durumları, hastanın şiddetli yoksunluk belirtileri göstermesi, psikoz, depresyon atakları veya intihar riski gibi durumları kapsar.

Kriz müdahalesi sürecinde hemşirelerin yaptığı işler şunlardır:

• Acil Tıbbi Müdahale: Yoksunluk belirtileri şiddetli ise hemşireler acil tıbbi müdahale sağlarlar.
• Psikolojik Müdahale: Hastayla güvenli iletişim kurarak sakinleşmelerini ve tedaviye uyum göstermelerini sağlarlar.
• Tedavi Süreci Sonrası Destek: Bağımlılık tedavisinin en önemli aşamalardan biri, tedavi sonrası destek sürecidir. Hemşireler, hastaların tedavi sonrası bağımlılıkla başa çıkmalarına yardımcı olmak için rehabilitasyon ve takip programları sunar. Ayrıca, hastaların geri dönme riskini en aza indirmek amacıyla yaşam tarzlarını değiştirmeleri konusunda teşvik eder.
• Sosyal Hizmetlerle İş Birliği: Hastaların topluma uyum sağlamaları için onları sosyal hizmet uzmanlarına yönlendirir.
• Takip ve Destek Grupları: Hastaların tedavi sonrası destek gruplarına katılmalarını teşvik eder ve bu süreçte aktif rol oynarlar.

Sonuç olarak bağımlılık tedavisinde hemşirelerin rolü hasta bakımıyla sınırlı değildir. Psikolojik ve sosyal destek sağlamak da hemşirelik uygulamalarının önemli bir parçasıdır. Bağımlılıkla mücadele sürecinde hastaların fiziksel iyileşmelerinin yanı sıra psikolojik iyileşmelerine de katkı sağlayarak sağlıklı bir yaşama yönlendirir. Bu çok yönlü bir tedavi sürecine hemşirelerin aktif katılımı, tedavinin başarısını doğrudan etkiler. Hemşirelerin desteğiyle, bağımlılıkla mücadele eden hastalar daha sağlıklı, daha güçlü bir şekilde hayatlarına devam edebilirler.

Kaynakça

American Nurses Association. (2015). Nursing: Scope and standards of practice (3rd ed.). ANA.
Bennett, A. (2017). Nursing in addiction treatment: The role of nurses in substance use disorder recovery.SpringerPublishing.
Friedmann, P. D., & Alexander, J. A. (2017). The role of nursing in addiction treatment. The Journal of AddictiveDiseases,36(1),42–51.
Hoffman, J., & Gander, C. (2018). Psychiatric nursing: Contemporary practice. Wolters Kluwer.
Keller, A. (2013). Substance use and addiction: Nursing and medical care in recovery. F.A. Davis Company.
Miller, W. R., & Rollnick, S. (2012). Motivational interviewing: Helping people change (3rd ed.). Guilford Press.
National Institute on Drug Abuse. (2020). Principles of drug addiction treatment: A research-based guide.NIDA.
Substance Abuse and Mental Health Services Administration. (2019). Substance use disorder treatment:Aguidefornurses.SAMHSA.
Sullivan, J. T., & Hall, W. (2015). Addiction treatment: A strengths-based approach. Routledge.
World Health Organization. (2014). Global status report on alcohol and health. WHO.